Boimorto e Bois de Gures

Destacamos hoxe dous lugares chamados Boimorto. Trátase de Boimorto, lugar e parroquia do concello de Vilamarín (Ourense), e de Boimorto, parroquia e concello da provincia da Coruña.

Estes topónimos dan nome a dous contornos pedregosos. A característica pedregosa común aos lugares chamados Boimorto repítese á vista dun documento do ano 1292 que fala dun lugar que chaman a Pena do Boy morto (M. Lucas e P. P. Lucas, San Pedro de Ramirás. Un mosteiro feminino na Idade Media, páxina 441).

A forma documental de Boy morto, separada, suxírenos un topónimo composto dos simples Boi e Morto, que, como imos ver, tamén por separado dan nome a pedras e lugares pedregosos.

Así, Boi, frecuentísimo, sempre nomea penedos terrestres ou marítimos. Entre outros moitos, Boi é o nome dunha punta rochosa da parroquia e concello de Baiona (Pontevedra).

O Boi, Os Bois e O Corno do Boi son os nomes dunha punta e duns baixos mariños da parroquia de Xaviña, no concello coruñés de Camariñas. Nótese que O Corno do Boi parece unha tautoloxía composta dunha posible base boi, «pedra», e a precéltica corn, «pedra». Boi Grande e Boi Pequeno son illotes todo rocha situados fronte á punta do Orzán (A Coruña).

Boidecanto, punta costeira situada na parroquia de Liáns (Oleiros, A Coruña), é unha posible repetición ou tautoloxía de «pedra» a base dos compoñentes boi e o preindoeuropeo cant, tamén «rocha» ou «pedra».

Boicornello, lugar da parroquia de San Pedro do Val de Xestoso (Monfero, A Coruña), constitúe outra tautoloxía similar á anterior de O Corno do Boi, que, á parte das pedras de Xaviña, dá nome a un sistema montañoso onde abunda a pedra, situado no concello de Friol (Lugo).

En canto a Morto, pensamos que provén dun compoñente indoeuropeo mor, «pedra», e tamén dá nome a sitios pedregosos. Así, os vistos noutro artigo: Morro Mortaxa (tautoloxía de mor) e Punta Mortaza, cabos moi pedregosos situados na praia de Valdaio, no concello coruñés de Carballo.

A voz morto tamén aparece no topónimo Mouromorto, outra posible tautoloxía de mor que sempre nomea emprazamentos moi pedregosos. Así, con estas características moi marcadas, destacamos un lugar chamado Mouromorto, pertencente á parroquia de Calo (Teo, A Coruña), que nada terá que ver, aínda que o pareza, con mouros mortos. O mesmo que Boimorto, que máis que un boi morto cremos que reproduce unha tautoloxía ou repetición de «pedra», coa incerta pero probable base boi, «pedra» (que non vemos recollida na bibliografía especializada), e a preindoeuropea mor, «pedra», si asumida e comentada por diversos autores.

A enganosa transparencia do topónimo Boimorto, que suxire un equivocado boi morto, tamén aparece reflectida na documentación antiga. Así, nun texto do ano 994, referido ao Boimorto da provincia da Coruña, lemos: ...ubi dicunt Boue mortuo (López Ferreiro, Historia da Igrexa de Santiago, ap. 2, páxina 195).

Este documento transcribe, segundo pensamos, unha falsa latinización, que demostra que na época da súa redacción o topónimo Boimorto tería unha forma igual ou moi parecida á actual, pois o amanuense medieval, asociando Boimorto a un boi de carne e óso, representaríao coa forma falsa de Boue mortuo.

No folclore popular volve repetirse a asociación do topónimo Boi coa especie de gando que parece nomear. Así, os chamados Bois de Gures, dous illotes rochosos próximos á enseada coruñesa do Ézaro, serían unha parella de bois encantados que, escapando do asolagamento da próxima cidade de Duio, pereceron afogados e foron transformados nas actuais pedras que constitúen os referidos illotes.

Fernando Cabeza

La Voz de Galicia
Sábado, 21 de marzo de 1992

Sobre o nome de Boimorto tamén hai unha lenda popular.